Polskie Stowarzyszenie Promocji Oświatowych OPP
  • Społeczna Szkoła Podstawowa nr 13 z Oddziałami Dwujęzycznymi
  • Gimnazjum Niepubliczne nr 12 z Oddziałami Dwujęzycznymi
  • Liceum Ogólnokształcące Niepubliczne nr 43
Kiedy nauka i rozwój są najefektywniejsze?

Kiedy nauka i rozwój są najefektywniejsze?

Jesteśmy przyzwyczajeni, że proces uczenia się powinien przebiegać w warunkach szkolnych: z ławkami, z tradycyjnym układem sali, z nauczycielem pod tablicą i w grupach uczniów jednorodnych pod względem wieku… Warto jednak mieć świadomość, że to anachronizm – badania dowodzą, że skuteczne uczenie się i rozwój zachodzą w warunkach dalekich od tych, jakie sami znamy ze szkoły. Kiedy zatem proces uczenia się jest najbardziej efektywny? Dwa czynniki są tu między innymi istotne – praca w grupach i skład tych grup.

Nauka w grupach – kiedy jest najefektywniejsza?
Nie od dziś wiadomo, że nauka jest procesem społecznym. Co to znaczy? Znaczy to, że najwięcej i najefektywniej uczymy się, gdy możemy komunikować się z innymi, ustalać wspólne sensy, sprawdzać rozumienie poruszanych zagadnień. Jest to szczególnie ważne dla dzieci – w grupie czują się swobodniej, nie boją się pytać, dociekać, mogą patrzeć z podobnej perspektywy na trudności i wyzwania. Praca w grupach kształci umiejętność niezwykle pożądaną przez rynek i przyszłych pracodawców uczniów – umiejętność współpracy w zespole, nazywaną „kompetencją XXI wieku”. Pojawia się jednak pytanie, jak tworzyć grupy, by sprzyjały rozwojowi?

Czynniki wpływające na efektywność pracy w grupach
Do czynników, które wpływają na efektywność pracy zespołowej należy między innymi wielkość grupy – najbardziej skuteczne zespoły liczą od 3/5 do 12 osób. Gdy liczba uczniów w klasie przekracza 20 osób, praca w mniejszych grupach staje się często koniecznością. Dobrym pomysłem jest także podział na pary, jedną z technik jest tu ustalanie w parach odpowiedzi na zadane przez nauczyciela pytanie – stosowane często w ocenianiu kształtującym.

Kolejnym ważnym czynnikiem jest ustalenie jasnych zasad pracy w grupach – stworzenie swego rodzaju kontraktu, który reguluje, w jaki sposób komunikujemy się w grupie, jak dzielimy zadania; w jaki sposób i kto prezentuje efekty pracy grupy. Ważną rolę odgrywa tu ponownie różnorodność – każdy z uczniów ma inne potrzeby i warto dobrać zadania do indywidulanych predyspozycji. Nieoceniona rolę spełnia koordynator, którym jest najczęściej nauczyciel.

Nie bez znaczenia są oczywiście także cele pracy grupowej. Uczniowie, którzy nie rozumieją na czym polega zadanie i nie wiedzą, kiedy jest ono dobrze wykonane – pracują z zasady mało efektywnie. Dlatego tak ważne jest komunikowanie celu pracy i kryteriów sukcesu: cel to kierunek, w jakim zmierza zespół, a kryteria to wyznaczniki tego, że cel został osiągnięty. Nauczyciel jako animator pracy grupowej powinien przypominać uczniom, jaki jest cel ich pracy w grupie.

Na koniec warto przywołać czynnik, który wzbudza pewne kontrowersje, jednak według najnowszych badań ma bardzo istotne znaczenie – chodzi o wiek dzieci, a dokładnie o różnorodność wiekową, która wpływa pozytywnie na wiele aspektów funkcjonowania grupy.

Dlaczego warto mieszać dzieci pod względem wiekowym?
Pomysł mieszania dzieci/uczniów pod względem wieku wydaje się genialny – przecież w naturalnych warunkach nigdy nie mamy do czynienia z segregacją pod względem wieku. Ludzie prezentują różne poziomy kompetencji, różne zasoby wiedzy, różne rodzaje umiejętności – i dzielenie ich pod względem wieku nie ma żadnego sensu. Dlaczego zatem szkoła oferuje taki system? Ma to związek ze stworzonym ponad sto lat temu pruskim modelem edukacji, który zakładał pełną uniformizację czyli jednakowość uczniów. Dziś wiemy już, że to kolejny anachronizm. Czemu zatem tak sztywno trzymamy się grup jednolitych pod względem wieku? Spróbujmy znaleźć odpowiedź na to pytanie, obalając parę mitów:

Mit nr 1: dziecko niczego się nie uczy, gdy ma wokół siebie młodsze dzieci.
W procesie nauki bardzo ważne jest powtarzanie materiału i przyglądanie się mu z różnych perspektyw. Starsze dziecko, gdy uczy młodsze – parę razy musi przemyśleć to, co chce powiedzieć albo pokazać. Dzięki temu coraz lepiej opanowuje materiał albo daną umiejętność.

Mit nr 2: dziecko może uczyć się tylko od nauczyciela.
Zgadza się, że dziecko/uczeń ma mniejsze kompetencje dydaktyczne niż nauczyciel, jednak bardzo często potrafi skuteczniej wytłumaczyć młodszemu koledze skomplikowane zagadnienia, bo sam przed chwilą stał przed wyzwaniem ich zrozumienia. Relacja, jaką mają ze sobą dzieci jest kolejnym czynnikiem, który ułatwia wzajemne uczenie się.

Mit nr 3: grupy, w których pracują uczniowie, powinny być zbliżone pod względem wiedzy i umiejętności, a zapewnia to jednorodny wiek dzieci w grupie.
Jest inaczej - im bardziej różnorodna grupa, tym lepiej: dzieci mogą czerpać ze swoich doświadczeń, mogą się wzajemnie inspirować, mogą zadawać sobie ciekawe pytania wynikające właśnie z tego, że nie są na tym samym poziomie. Okazuje się, że grupy różnorodne są w stanie wypracować bardziej odkrywcze i kreatywne rozwiązania, niż grupy jednorodne – także pod względem wieku.

Mit nr 4: w grupach różnorodnych wiekowo dochodzi do kłótni i częściej rodzą się konflikty. Jest dokładnie odwrotnie – gdy dzieci różnią się w sposób naturalny, nie ma powodu do rywalizowania i dużo łatwiej kreować postawy zaangażowania, zdrowej współpracy, nastawienia na efekt z troską o drugą osobę. Młodsi czują się bezpiecznie, korzystają z pomocy innych; starsi czują się odpowiedzialni i mogą kształtować w sobie pewność siebie i umiejętności przywódcze.

Mit nr 5: na starszych etapach edukacji grupy mieszane wiekowo nie sprawdzają się.
Wystarczy przeczytać o tutoringu rówieśniczym, jaki wprowadzamy od paru lat w naszej szkole, żeby zobaczyć, że nauka w grupach niejednorodnych wiekowo sprawdza się na każdym etapie edukacji. (zobacz tu albo tu i tu).

„Czy leci z nami pilot?” – czyli gdzie w tym wszystkim jest nauczyciel?
Gdy czytamy o pozytywnych stronach pracy w grupach i to w grupach mieszanych wiekowo, możemy zapytać: po co w takim razie zatrudniać nauczycieli, skoro dzieci mogą uczyć się po prostu od siebie. To błędne postawienie sprawy – nauczyciel w takich grupach spełnia niezwykle ważne funkcje. Przede wszystkim koordynuje pracę grup/par i animuje ją – stawia przed dziećmi cele, ustala kryteria sukcesu do zadania. Czasem służy wsparciem merytorycznym, a czasem inspiruje grupę pojedynczymi wskazówkami. Poza tym jest uważnym obserwatorem tego, co się dzieje – interweniuje, gdy wymaga tego sytuacja, np. w problemach komunikacyjnych. Na koniec podsumowuje pracę, pomaga w procesie wyciągania wniosków i autorefleksji. Warunek jest jeden – taki nauczyciel musi być uważnym i empatycznym pedagogiem. I takich właśnie ludzi potrzebuje dziś nowoczesna edukacja.

Co warto przeczytać/obejrzeć?
Fountainhead Montessori School: Mixed Ages in the Classroom
Szkolne grupy mieszane i dlaczego to działa
Mieszane grupy wiekowe w edukacji Montessori

Zdjęcia